DHY nedir? Devlet hizmeti yükümlülüğü

Devlet hizmeti yükümlülüğü, 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu'na 2005 yılında eklenen Ek Madde 3, 4, 5 ve 6 ile düzenlenir. Bu maddeler kanuna 21/6/2005 tarihli ve 5371 sayılı Kanun'la girmiştir. Konuyu araştırırken sık sık "5371 sayılı Kanun" ifadesiyle karşılaşırsınız; 5371, maddeleri ekleyen kanundur, yükümlülüğün yaşadığı yer ise 3359 sayılı Kanun'dur.

Bu ayrımı bilmek pratik bir işe yarar. Güncel metni okumak istediğinizde 5371'i değil 3359'u aramanız gerekir, çünkü aradan geçen yıllarda maddeler birkaç kez değişti. En son önemli değişiklik 2023 yılında uzmanlık eğitimiyle ilgili fıkraya yapıldı.

Ek Madde 3, yükümlülüğü üç eğitim için ayrı ayrı doğuruyor: tıp fakültesinden mezun olup tabip unvanını kazananlar, uzmanlık eğitimini tamamlayanlar ve yan dal uzmanlık eğitimini tamamlayanlar. Maddedeki "her eğitimleri için ayrı ayrı olmak kaydı ile" ifadesi bunu söyler.

Yani pratisyen olarak yükümlülüğünüzü tamamlamış olmanız, uzmanlık sonrası yeniden yükümlü olmanızı engellemez. Uzmanlığını bitiren hekim ikinci kez kuraya girer ve yeni bir süre işlemeye başlar. Yan dal yapan hekim için üçüncü bir yükümlülük doğar.

Süreyi belirleyen tek ölçüt, görev yerinin bulunduğu ilçenin sosyo-ekonomik gelişmişlik kademesidir. Ek Madde 3, süreleri İlçelerin Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması'ndaki altı gruba bağlar. Altıncı gruba bağlı yerleşim yerlerinde 300 gün olan süre, birinci grup ilçe merkezlerinde 600 güne çıkar.

Burada sık yapılan bir hata var: unvanınız süreyi değiştirmez. Pratisyen, uzman ve yan dal uzmanı aynı yerde aynı gün sayısıyla yükümlüdür. Süreyi değiştiren şey kişi değil, yerdir.

İkinci bir incelik, ilçe merkezi ile o ilçeye bağlı köy ya da beldenin ayrı satırlar olmasıdır. Aynı ilçenin merkezinde 500 gün yükümlülük doğuran bir kadro, o ilçeye bağlı bir yerleşim yerinde 450 güne iner. Kadro ilanındaki birim adı bu farkı ele verir.

Ek Madde 3 sayımı da düzenler. Sürenin hesabında fiilen çalışma esastır. Hafta sonu ve resmî tatil günleri fiilî çalışmadan sayılır, yani bu günler size gün kazandırır. Buna karşılık yıllık, mazeret ve hastalık izinli geçirilen günler yükümlülük süresine ilave edilir.

Pratikte bu şu demek: on günlük yıllık izin kullandığınızda bitiş tarihiniz on gün ileri kayar. İzin hakkınız kaybolmaz, sadece yükümlülüğün sonu gecikir. Göreve başlama tarihinizi ve kullandığınız izin günlerini kendi kaydınızda tutmanız, sonradan tarih tartışmasına girmenizi önler.

Ek Madde 4'ün son cümlesi kısa ve kesindir: "Devlet hizmeti yükümlülüğü kapsamındaki personel, bu görevlerini tamamlamadan mesleklerini icra edemezler."

Bu cümlenin kapsamı geniştir. Yükümlülüğünü tamamlamayan hekim özel sektörde hekim olarak çalışamaz, kendi muayenehanesini açamaz. Kural pratisyen, uzman ve yan dal uzmanı için aynı şekilde işler.