Travma — primer bakı
xABCDE · masif kanama kontrolü · 3 saatte TXA
Tanım & arka plan
Major travmada öncelik, yaşamı tehdit eden yaralanmaları primer bakıda sistematik tanımak ve eşzamanlı resüsitasyondur. ATLS 11. baskı (2025) “xABCDE” ile dışsal masif kanama kontrolünü Hava yolundan önce öne aldı.
Kırmızı bayraklar
- Dışsal masif (eksangine) kanama (“x”) → ÖNCE kontrol (bası, turnike)
- Hava yolu tehdidi — obstrüksiyon, genişleyen boyun hematomu, yüz/inhalasyon yaralanması (C-omurga koruması)
- Tansiyon/masif pnömotoraks, açık pnömotoraks, yelken göğüs (Solunum)
- Hemorajik şok — taşikardi, hipotansiyon, dar nabız basıncı; 5 kanama bölgesi (göğüs, batın, pelvis, uzun kemik, dış)
- GKS düşüşü / lateralizan bulgu / anizokori → herniasyon (Disabilite)
Klinik & öykü
- Mekanizma (yüksek enerji, düşme yüksekliği, hız), AMPLE öykü
- Primer bakı xABCDE; her girişim sonrası yeniden değerlendir
- Hipotermi + tam soyma ile gizli yaralanmalar (Exposure)
- Genç/fit hasta kompanse eder sonra çöker — ilk normal TA major kanamayı dışlamaz
Tetkik & order
- eFAST (serbest sıvı/pnömotoraks/perikard), akciğer grafisi + pelvis grafisi
- Grup + cross, masif transfüzyon protokolü (dengeli 1:1:1), VKG/laktat/baz açığı, koagülasyon ± TEG/ROTEM
- TXA 1 g 10 dk + 1 g 8 saat — yalnız yaralanmadan ilk 3 saatte (sonra zararlı)
- Permisif hipotansiyon (TBI hariç); hemodinamik stabilize olunca BT
İlgili skorlar
Disposition
Yatış / izlem
Kontrolsüz kanama / pozitif FAST + instabilite / pelvik-vasküler kanama → acil ameliyathane/IR; anlamlı mekanizma, TBI, çoklu sistem → yoğun bakım/travma yatışı.
Taburcu
İzole minör yaralanma + normal vital + negatif görüntüleme + güvenilir → sekonder bakı + gözlem sonrası taburcu (adli rapor gerekiyorsa düzenle).
Sevk
Kaynak aşılırsa görüntülemeyi geciktirmeden travma merkezine erken transfer.
Tuzaklar & inciler
- xABCDE: katastrofik dış kanama artık Hava yolundan önce — turnike entübasyondan önce hayat kurtarabilir.
- TXA 3 saatten sonra kanama mortalitesini artırır — pencere katı.
- Aşırı kristaloidden kaçın (dilüsyonel koagülopati) → erken kan ürünü.
Kılavuz kaynağı
- ATLS 11. Baskı (ACS Committee on Trauma) (2025)
- Avrupa Travma Kanama ve Koagülopati Kılavuzu (6. baskı) (2023)
- CRASH-2 (TXA kanıt temeli)
Taslak içerik — bu referans klinik onay sürecindedir.
Kılavuz temelli klinik karar destektir; tanı koymaz, karar hekime aittir.